Tailored lecture for the government: about the harmful genetic effects of exotic species

22 juli, 2026

[English summary below]

Disclaimer: Deze klus viel precies samen met de start van mijn nieuwe baan bij de NVWA. Dat was pure toeval: deze opdracht stond al maanden in mijn agenda vóórdat ik wist dat ik bij de NVWA aan de slag zou gaan. Uiteraard wist de NVWA hier ook vanaf en is alles goed afgestemd. Maar voor de goede orde: dit was een lezing vanuit mijzelf. Dus vanuit mijn expertise via Wild DNA en Naturalis Biodiversity Center (en niet vanuit de NVWA). 

Dit jaar werd ik door Prof. Menno Schilthuizen, eigenaar van Taxon Expeditions en onderzoeker bij Naturalis, gevraagd om vanuit mijn vakinhoudelijke kennis een steentje bij te dragen aan een driedaagse cursus voor RVO en NVWA experts over exotische soorten. Hoe herken je ze? Wat zijn de gevaren eigenlijk? En hoe kunnen we beleid verbeteren middels wetenschap en feiten?

De inhoud werd zo samengesteld dat er experts aan bod kwamen die ieder over iets anders konden vertellen. Zo waren er onder meer deskundigen op het gebied van exotische planten via FLORON, vissen-experts vanuit RAVON, en entomologen vanuit het EIS kenniscentrum aanwezig. En het was een hele eer om aan te mogen sluiten in dit rijtje: in 'mijn' onderdeel kwamen dan ook - vast niet onverwachts - twee relevante onderwerpen aan bod...

Ik mocht onder andere als evolutionair geneticus een lezing geven over de schadelijke effecten van exoten op DNA niveau - dat betrof een verhaal op maat! En binnenkort zal ik nog een blog schrijven over dat tweede onderwerp. Want ik werd ook vanwege mijn herpetologische ervaring gevraagd om tevens een interactieve sessie te verzorgen over exotische amfibieën en reptielen in het specifiek. Daarover later meer. [tekst gaat verder na de foto]

In totaal waren er 13 deelnemers: een gezellige groep. Hierdoor is veel ruimte voor interactie. Prof. Schilthuizen leidt de cursus hier in, op locatie in Leiden, tijdens één van de recente hittegolven. Met alle tropische planten in de zaal voelde het bijna aan als een echt 'exotisch' bijscholingsmoment (houd jij net als ik van flauwe woordgrappen?). Foto door Dr. Iva Njunjić, Taxon Expeditions.

Misschien niet het eerste waar je aan denkt, maar: exoten kunnen grote gevolgen hebben voor soorten op DNA niveau. Populaties zijn gemiddeld genomen veerkrachtiger als de genetische diversiteit hoog is. En als het DNA van populaties gedurende vele generaties achter elkaar is aangepast aan de omgeving waarin de soort al die tijd van nature voorkomt. Een plotselinge exoot kan ervoor zorgen dat die genetische vitaliteit in het gedrang komt.

Vooral als het gaat om kwetsbare inheemse soorten. In mijn lezing zette ik de moleculaire biologie achter verschillende effecten uiteen en gaf ik voorbeelden van wat er in de praktijk gebeurt in het wild. Denk maar aan inheemse soorten die door een exoot in het nauw gedreven worden en waarbij natuurlijke populaties in aantal zó hard achteruit hollen dat waardevolle genetische diversiteit daarmee tevens snel verdwijnt.

Als de aantallen ineens zó drastisch dalen - dan kan zo'n populatie ook te kampen krijgen met de gevolgen van inteelt als deze heel klein wordt. En een soort kan zelfs geheel verdwijnen hierdoor, oftewel: uitsterven. Een kwetsbare voorbeeldsoort waarbij dit momenteel speelt is de Europese nerts, die verdrongen wordt door de Amerikaanse nerts. Die Europese soort wordt momenteel met uitsterven bedreigd. [tekst gaat verder na de foto]

Je denkt er niet gauw bij na, maar los van de bekende gevaren die exoten vormen voor kwetsbare, inheemse soorten - zoals heftige concurrentie, predatie, en het meebrengen van ziekten - vinden óók veel schadelijke effecten op genetisch niveau plaats. Als 'DNA gekkie' vind ik het een eer hierover te kunnen vertellen op een inspirerende manier! Foto door Dr. Iva Njunjić, mede eigenaar van Taxon Expeditions.

Aan de andere kant is er óók juist het gevaar van hybridisatie: dat is er één die in de praktijk heel vaak voorkomt. Ik noem dat ook weleens 'uitteelt', want het kan tot ongeveer het tegenovergestelde van inteelt leiden. Niet te weinig, maar juist "te veel" genetische diversiteit. Als je het al zo kunt duiden - er zullen wetenschappers zijn waarvan de haren overeind gaan staan als ze dit lezen: calme toi! Ik doe dit expres zo voor de memorabiliteit.

Afijn! De semantiek daar gelaten: een goed voorbeeld is de huiskat. Dat is voor de natuur een extreem schadelijke exoot. Óók als het gaat om hybridisatie met wilde katten!

Wat het inhoudt? Dat een uitheemse soort, of in dit geval een gedomesticeerde soort, zonder dat dit eigenlijk evolutionair 'handig' is volop gaat kruisen met de wilde, inheemse soort en als nakomeling een soort hybride tussenvorm genereert. Hybriden zijn vaak minder gezond èn genetisch minder goed aangepast aan hun omgeving. Hybridisatie bedreigt dus het voortbestaan van soorten. Er gebeuren twee dingen tegelijk... [tekst gaat verder na de foto]

Zelf heb ik trouwens ook veel geleerd! Ik schoof aan bij een verhaal van Menno over exotische wespen- en mierensoorten. Die kunnen niet knorren of kwaken - en dus zijn dat soorten waar ik zelf minder over weet. Menno pakte er een microscoop (rechts op de foto) en preparaten bij om de kleinste herkenningssleutels, zoals haartjes en groeven, van de insecten te laten zien! Foto door Dr. Iva Njunjić, Taxon Expeditions.

1) de wilde populatie kan al snel 'overgenomen' worden en op den duur alleen nog maar bestaan uit hybriden, die soms gezondheidsissues kunnen hebben, en 2) zelfs als dat niet zo is (de hybride katten zijn meestal wel gezond), dan is er alsnog een drastische vermenging van DNA dat eigenlijk niet samen hoort te komen. Dat tast alsnog de gezondheid en het adaptieve potentieel van wilde soorten aan.

En als er eenmaal een hybride cocktail ontstaan is en de 'puur wilde' soort verdwenen is, dan draai je dit niet zomaar terug.... Kortom: klinkt negatief allemaal (dat is het eigenlijk ook wel, helaas). Maar toch is het óók fascinerend en leerzaam! Ik hoop dan ook dat de cursisten mijn praatje interessant vonden en het e.e.a. geleerd hebben wat ze in hun overheidwerk kunnen gebruiken. Zo kunnen we samen blijven leren over hoe om te gaan met exoten.

Ik vond het in ieder geval erg leuk om deze informatieve lezing te geven aan een zeer aangenaam publiek! Dank voor de uitnodiging, Taxon Expeditions! Heb jij nog vragen of wil jij wel meer uitleg hierover? Of wil je ook zo'n lezing op maat over dieren-DNA, evolutie, of de 'levenslessen' die de genetica ons wat mij betreft biedt? Ik zou het leuk vinden om kennis te maken, te sparren en samen te werken! Mailen kan via info@wilddna.nl 📩

Uit de slides van de lezing: in Schotland is de grootschalige vermenging van huiskat-DNA (Felis catus) met het DNA van de nauw verwante, wilde kat (Felis silvestris) een actueel probleem en wordt gesproken van een 'hybride zwerm'. Bronnen voor meer informatie: Senn et al., 2018; Breitenmoser et al., 2019; Nussberger et al., 2023.

English summary:

Earlier this year, I was invited by Professor Menno Schilthuizen (Naturalis Biodiversity Center and Taxon Expeditions) to give a tailored lecture on the genetic consequences of invasive alien species. This was in the context of a three-day training course for experts from the Netherlands Enterprise Agency (RVO) and the Netherlands Food and Consumer Product Safety Authority (NVWA). Coincidentally, I had just started my new position at the NVWA around the same time! However, this lecture had already been scheduled well in advance and was delivered entirely in my capacity as part of Wild DNA and Naturalis Biodiversity Center. Just for the record.

While many people are familiar with ecological impacts of invasive exotic species, such as competition, predation, and disease transmission, it is less known that they can profoundly affect biodiversity at the DNA level. In this lecture, I explained how declining population sizes may lead to a loss of genetic diversity and inbreeding, and how hybridization with non-native species can threaten the genetic integrity of native wildlife (which I dub "outbreeding", for clarity). I illustrated these concepts using real conservation examples, such as the European wildcat. In addition, I also facilitated an interactive herpetology workshop, which I will discuss in a future blog. So stay tuned!

It was a pleasure to contribute to this inspiring course and to share my knowledge and enthusiasm for genetics in an engaging way. I hope the participants left with new insights that they can directly apply in their important work for the government. Thanks for the invite, Taxon Expeditions!

Met dank aan: Taxon Expeditions en Naturalis Biodiversity Center.